Βραχυπρόθεσμες στρατηγικές και παγκοσμιοποίηση στη σύγχρονη αγορά τέχνης

Νίκος Σουλιώτης (2008), Συλλεκτική δραστηριότητα και δημιουργία πολιτιστικών θεσμών στην Αθήνα. Βασικές υποθέσεις και μία μελέτη περίπτωσης, Επιθεώρηση Κοινωνικών Ερευνών, 127 Γ΄2008, σσ. 108-140

Η διαδρομή του Δάκη Ιωάννου στον κόσμο της τέχνης και οι πολιτισμικές στρατηγικές του, στις οποίες εντάσσεται η σύσταση του ιδρύματος ΔΕΣΤΕ, εγγράφονται σε δυο όψεις της λειτουργίας της διεθνούς αγοράς σύγχρονης τέχνης.

Πρώτον, στην επικράτηση από τη δεκαετία του 60 μιας τάσης διαρκούς ανάδειξης νέων καλλιτεχνών και ρευμάτων. Η τάση αυτή ευνόησε την επικράτηση βραχυπρόθεσμων, βασικά κερδοσκοπικών, στρατηγικών από την πλευρά των δρώντων της αγοράς (έμποροι τέχνης, συλλέκτες) οι οποίοι αναγνωρίζουν στην εναλλαγή των καλλιτεχνικών ρευμάτων μια ανανέωση των ευκαιριών για τον προσπορισμό γρήγορου κέρδους. Οι στρατηγικές αυτές προϋποθέτουν έναν μηχανισμό κοινωνικής κατασκευής των καλλιτεχνικών ρευμάτων και της συμβολικής και οικονομικής αξίας της παραγωγής τους (Moulin, 1992). Έμποροι, τεχνοκριτικοί και συλλέκτες συμμετέχουν στον εντοπισμό των καλλιτεχνών, στην συνομάδωσή τους, στην ονοματοδοσία των ρευμάτων και τη θεωρητικοποίηση του έργου τους, ενώ η ολοκλήρωση της επιτυχίας έρχεται με την ένταξη στις συλλογές των μεγάλων μουσείων. Τα τελευταία, από την πλευρά τους, είναι θετικά προδιαθετημένα απέναντι στην καταγραφή νέων καλλιτεχνικών ρευμάτων στο πλαίσιο της αύξησης του ανταγωνισμού που δημιούργησε ο πολλαπλασιασμός τους κατά τις τελευταίες δεκαετίες.

Ειδικά σε ό,τι αφορά στους μεγαλοσυλλέκτες, που μας ενδιαφέρουν εδώ, οι εξελίξεις στις δεκαετίες 60-70 τους ανέδειξαν σε μείζονες παίκτες της αγοράς (Moulin, 1992, σ. 51-56). Οι μεγάλοι συλλέκτες κινούνται στην πρωτογενή αγορά (αγοράζουν από τον καλλιτέχνη ή τον έμπορο που τον εκπροσωπεί και όχι από τις δημοπρασίες που διοργανώνουν ειδικευμένοι οίκοι) και είναι αυτοί που αποκτούν πρώτοι σε σχετικά χαμηλές τιμές μεγάλες ποσότητες έργων καλλιτεχνών που θεωρούνται αντιπροσωπευτικοί των ρευμάτων στα οποία εντάσσονται. Στο βαθμό που η συλλογή είναι ήδη καταξιωμένη, η είσοδος ενός νέου καλλιτέχνη ή ομάδας καλλιτεχνών σε αυτή σηματοδοτεί την εδραίωση της αισθητικής και οικονομικής τους αξίας. Σε αυτό το πλαίσιο, η συμμετοχή στη διοίκηση των μεγάλων μουσείων δίνει στους συλλέκτες τη δυνατότητα να συμβάλλουν στη θεσμική αναγνώριση των καλλιτεχνών που υποστηρίζουν προωθώντας την ένταξή τους στις συλλογές τους.

Ο τρόπος αυτός λειτουργίας της αγοράς σύγχρονης τέχνης έφτασε στην κορύφωσή του στη δεκαετία του 80, με τον πολλαπλασιασμό των καλλιτεχνικών ρευμάτων και την πραγματοποίηση πωλήσεων στις υψηλότερες τιμές που είχαν σημειωθεί ως τότε, μέχρι να σημειωθεί μια σημαντική κρίση συνολικά της αγοράς τέχνης στα τέλη της δεκαετίας και στις αρχές της επόμενης. Πολυάριθμες μικρές εμπορικές επιχειρήσεις προσπάθησαν να διεισδύσουν στην αγορά μέσα από τη διάθεση νέων καλλιτεχνικών προϊόντων, προκαλώντας μια πληθωρική προσφορά καλλιτεχνικών ρευμάτων, η οποία οδήγησε στα άκρα τις τάσεις της προηγούμενης περιόδου (Moulin, 1992). Έχει υποστηριχθεί (Singer, 1988 αναφέρεται στο Moulin, 1992, σ. 52-53) ότι οι καθιερωμένοι έμποροι τέχνης δεν μπόρεσαν να ελέγξουν την προσφορά της αγοράς παρά με τη συνδρομή των μεγαλοσυλλεκτών, οι οποίοι, δείχνοντας την προτίμησή τους σε έναν περιορισμένο αριθμό καλλιτεχνών, συνέβαλλαν στην ανάδειξή τους σε έναν πυρήνα διεθνούς εμβέλειας των οποίων τα έργα πετυχαίνουν τιμές πολύ υψηλότερες από αυτές των υπολοίπων. Είναι σε αυτό το πλαίσιο που νεοεμφανιζόμενοι συλλέκτες μπόρεσαν να επιτύχουν την καθιέρωσή τους μέσα από την αντίστοιχη καθιέρωση των καλλιτεχνών που υποστήριξαν.

Η δεύτερη όψη της αγοράς σύγχρονης τέχνης την οποία πρέπει να λάβουμε υπόψη είναι η τάση ολοκλήρωσης των διεθνών συναλλαγών τέχνης από τις δεκαετίες 60-70 σε μια παγκόσμια αγορά και, πιο πρόσφατα, από τα τέλη της δεκαετίας του 80 η ρητή ανάδειξη της «πολυπολιτισμικότητας» και του «διεθνούς προσανατολισμού» σε αξίες του κόσμου της τέχνης. Αυτή η τάση, από την άποψη που μας ενδιαφέρει εδώ, συνδέθηκε με τη σειρά της με δυο τύπους στρατηγικών.

Από τη μία, γκαλερί και συλλέκτες αξιώνουν στο επίπεδο των περιφερειακών αγορών την εκπροσώπηση της «σύγχρονης τέχνης». Πρόκειται για μια στρατηγική ελέγχου σε τοπικό επίπεδο μιας καλλιτεχνικής παραγωγής της οποίας η οικονομική και αισθητική αξία κατασκευάζεται σε διεθνές επίπεδο, δηλαδή στο πεδίο δράσης των ισχυρών γκαλερί, των μεγάλων συλλεκτών και των μουσείων διεθνούς εμβέλειας (Moulin, 1992, σ. 45, 1986, σ. 370). Η ειδίκευση στη «σύγχρονη τέχνη» ταυτίζεται με την παρουσίαση σε τοπικό επίπεδο διεθνώς καταξιωμένων καλλιτεχνών και, αντίστροφα, με τη διεθνή προβολή των τοπικών καλλιτεχνών. Όπως συμβαίνει με κάθε καλλιτεχνική ετικέτα, η αξίωση εκπροσώπησης της «σύγχρονης τέχνης» είναι μια στρατηγική μονοπωλιακού ή ολιγοπωλιακού ελέγχου πάνω σε ένα μέρος της καλλιτεχνικής προσφοράς (Moulin, 1992, σ.  46).

Από την άλλη, η επικράτηση της «πολυπολιτισμικότητας» ως αξίας στην αγορά σύγχρονης τέχνης είχε σαν αποτέλεσμα την καθιέρωση της προέλευσης του καλλιτέχνη από την «περιφέρεια» ως ενός από τα κριτήρια που μπορούν να ληφθούν υπόψη για την επιτυχή προώθησή του στις μητροπολιτικές αγορές[1]. Η στρατηγική διεθνούς προώθησης των «τοπικών» καλλιτεχνών δεν θα ήταν δυνατή χωρίς αυτή τη θετική προδιάθεση των μητροπολιτικών αγορών και θεσμών. Μουσεία, έμποροι τέχνης και επιμελητές των μητροπολιτικών κέντρων αναζήτησαν στις περιφερειακές αγορές καλλιτέχνες για τη διοργάνωση διεθνών εκθέσεων και συνομιλητές για την ανάπτυξη διεθνούς δράσης. Οι πρακτικές αυτές καθιερώθηκαν ως σημαντικές πηγές κύρους, παρά το γεγονός ότι οι  ευκαιρίες διεθνούς καριέρας για τους ίδιους τους καλλιτέχνες φαίνεται ότι αυξήθηκαν σε σαφώς μικρότερο βαθμό από ό,τι υποστηρίζουν οι δρώντες της αγοράς (Quemin, 2001, 2006).

 

Πηγή: http://www.grsr.gr/pdf/127_103-140.pdf


[1] Οι καλλιτέχνες της «περιφέρειας» που αναδεικνύονται με αυτόν τον τρόπο, ωστόσο, συνήθως μετεγκαθίστανται στη Νέα Υόρκη ή άλλες ευρωπαϊκές πόλεις, κάτι που αποτελεί προϋπόθεση πρόσβασης στις κύριες αγορές του πλανήτη (Quemin, 2001, σ. 108). 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s