λίγα λόγια για τη συνάντηση του Σαββάτου 5/10

Ο «Άλλος» ως έργο; Προβληματισμοί γύρω από την «εθνογραφική» τέχνη.

Η συζήτηση του περασμένου Σαββάτου εξελίχθηκε με αφετηρία τις εισηγήσεις των τεσσάρων ομιλητών, Χριστίνας Μαραθού, Φανής Μπήτου, Χρύσας Βαλσαμάκη και Ελπίδας Ρίκου, και της προβολής ενός βίντεο της Λίνας Θεοδώρου.DSCF1431

Η Χριστίνα Μαραθού, κοινωνική ανθρωπολόγος, στην ομιλία της με τίτλο Bangla Bazaar: Η «άλλη» αγορά, παρουσίασε σύντομα την έρευνά της στην κοινότητα Μπαγκλαντεσιανών μεταναστών και την ιδιόμορφη αγορά που αυτοί έχουν συστήσει στο κέντρο της Αθήνας. Με αφορμή την έρευνα της αυτή εισήγαγε ζητήματα όπως τα «όρια» του ερευνητικού πεδίου όταν ο «άλλος» καταγράφεται/αναπαρίσταται από την υποκειμενική ματιά του ερευνητή και το κατά πόσο το εθνογραφικό οπτικό υλικό αποτελεί και αισθητική πέρα από επιστημονική επιτέλεση. Η ανθρωπολόγος με στόχο τη δημιουργία δύο μικρών ταινιών που αφορούν την έρευνά της, έχει συνεργαστεί με καλλιτέχνες. Φέρνει, λοιπόν, στη συζήτηση ενδιαφέρουσες όψεις αυτής της διαδικασίας καθώς και σχόλια σχετικά με το «αισθητικό» στην εθνογραφία.

Η Φανή Μπήτου, εικαστικός, αναφέρθηκε στα έργα της «Πηνελόπη», «πλ. Βικτωρίας» και «Ζει και εργάζεται», τα οποία, ενώ πραγματοποίησε με προσωπικές αφορμές, αγγίζουν  (και επίκαιρα) κοινωνικά ζητήματα: Εμφύλιος, Μετανάστες, Σύγχρονοι εργαζόμενοι. Με αφορμή αυτές τις δουλειές ανέπτυξε ορισμένους προβληματισμούς, ηθικούς και αισθητικούς, γύρω από το «εθνογραφικό» έργο τέχνης. Πόσα μπορεί και να πει και να δείξει ο εικαστικός όταν το έργο του αφορά σε ζητήματα που «καίνε»;

Η Χρύσα Βαλσαμάκη, εικαστικός, με την ομιλία της Πώς τοποθετούμαστε απέναντι στον αποκλεισμένο «Άλλο»; έθιξε προβληματισμούς που γεννώνται όταν επιχειρεί κανείς να αναπαράξει εικόνες απόγνωσης, εικόνες που αφορούν τον αποκλεισμένο από τους επίσημους θεσμούς «Άλλο» καθώς και το πώς μπορεί κανείς με τη χρήση των εικαστικών μέσων να διαχειριστεί αυτό το εγχείρημα. Η εικαστικός φαίνεται ότι επιθυμεί να μιλήσει για αυτούς που η επίσημη ιστορία έχει απορρίψει και περιθωριοποιήσει καθώς βρίσκονται στην φυλακή. Η αξία αυτών των ‘απαξιωμένων’ ανθρώπων είναι το διακύβευμα για την εικαστικό που επιλέγει να φτιάξει τα πορτραίτα τους κι έτσι να τους αναδείξει.

Η Ελπίδα Ρίκου, κοινωνική ανθρωπολόγος και εικαστικός, με αφορμή μια δράση στο θέατρο Εμπρός έθεσε ερωτήματα σχετικά με τους τρόπους που δύναται η σύγχρονη τέχνη να επεξεργαστεί κοινωνικές σχέσεις κατά τα άλλα αναμενόμενες. Οι εξελίξεις στο κοινωνικό και πολιτικό σκηνικό της χώρας τα τελευταία χρόνια προβληματίζουν έντονα και δημιουργούν την ανάγκη να πειραματιστούμε, να αναζητήσουμε λύσεις και απαντήσεις στα μέσα που διαθέτουμε. Η Ελπίδα Ρίκου έδωσε σε μετανάστες τον λόγο και την ελευθερία να δώσουν την δική τους αφήγηση. Προτείνοντας την αμεσότητα στην απεύθυνση και έχοντας κατά νου την ακατέργαστη τέχνη έφερε σε πέρας μια δράση, που δημιουργεί ανάμικτα συναισθήματα στους αποδέκτες.

Τέλος, στο 8’ βίντεο της Λίνας Θεοδώρου, Αντηλιά (2012), προτείνεται στον θεατή μια επίπονη θέση παρατήρησης μεταβαλλόμενων συναισθημάτων που εκφράζονται μέσω της σωματικής έκφρασης των ανθρώπων στο δημόσιο χώρο της πόλης. Η εικαστικός στο έργο αυτό ακολουθεί την πορεία κάποιων ανθρώπων στην πόλη, ανθρώπων που όλοι τυχαίνει να κοιτάζουμε, όμως σπάνια στεκόμαστε να δούμε. Το βίντεο αυτό μας αναγκάζει να επιμείνουμε και να κοιτάξουμε στα μάτια αυτούς τους ανθρώπους που αποτελούν μέρος της καθημερινότητας μας, στο οποίο όμως συνήθως γυρίζουμε την πλάτη.

Η συζήτηση που προέκυψε μετά τα παραπάνω ήταν ζωηρή και έθεσε καίριους προβληματισμούς γύρω από διάφορους άξονες.

Μεγάλη εντύπωση προκάλεσε κατ’ αρχάς το βίντεο της Λίνας Θεοδώρου. Αφενός προκάλεσε ‘αρνητικές’ εντυπώσεις και κριτικές καθώς προέβαλλε σκληρές εικόνες ανθρώπων καθημερινών που ενδεχομένως δεν θα μάθουν ποτέ ότι αποτέλεσαν αντικείμενο κινηματογραφικής καταγραφής. Τέθηκαν, επομένως, ζητήματα ηθικής που αφορούν στο σεβασμό προς τα άτομα αυτά και την αξιοπρέπειά τους, καθώς και το πολύ σημαντικό ερώτημα του κατά πόσο η αισθητική μπορεί να ξεπερνά τον ηθικό κώδικα, και κατ’ επέκταση υπό ποιους όρους ο καλλιτέχνης παίρνει θέση εφόσον κατέχει μέσα όπως η εικόνα και ο ήχος, τα οποία αποδεικνύονται τόσο ισχυρά. Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στη χρήση του ήχου από την καλλιτέχνιδα, εργαλείου που φορτίζει επιπρόσθετα τις παρατιθέμενες εικόνες. Φυσικά υπήρξε και ο αντίλογος στην κριτική περί ηθικής, με βασικό επιχείρημα ότι οι προβαλλόμενες εικόνες είναι εικόνες που καθημερινά συναντάμε στην πόλη και η καταγραφή τους δεν είναι κατακριτέα, καθώς αποτελούν κομμάτι εμφανές από όλους μας αφού βρίσκονται εκτεθειμένες στο δημόσιο χώρο. Υπήρξε μάλιστα η παρατήρηση ότι η στάση της καλλιτέχνιδας απέναντι στα πρόσωπα που καταγράφονται ήταν ειλικρινής οπτικά και ότι ο ήχος και ο τίτλος είναι τα μέσα που παίρνουν θέση στην ουσία.

Με αφορμή το βίντεο αυτό όπως και το έργο της Φανής Μπήτου τέθηκε το ζήτημα της διαμεσολάβησης του καλλιτέχνη που υπάρχει σε κάθε περίπτωση και του επιτρέπει να κάνει τις επιλογές του σχετικά με το τι θα προβάλλει και τι θα αποσιωπήσει. Η Φανή στο έργο της «Πηνελόπη», που αφορά στον Εμφύλιο, συμπεριέλαβε απόψεις μόνο για το ένα  στρατόπεδο∙ όταν ρωτήθηκε σχετικά με αυτό απάντησε ότι δεν είναι ιστορικός, ώστε να υποχρεούται να μιλήσει με τρόπο αντικειμενικό. Αντίστοιχα στο έργο της για την πλατεία Βικτωρίας, όπου ήρθε σε επαφή με τους υπό διωγμό μετανάστες της περιοχής, επέλεξε να τους «προστατεύσει» και να μην τους προβάλλει. Σχολιάστηκε πάνω σ’ αυτό, ότι ο καλλιτέχνης ως διαμεσολαβητής και όντας ελεύθερος στις επιλογές του αποκτά εξουσιαστικό ρόλο στο υπό διαπραγμάτευση αντικείμενο (ή υποκείμενο).

Μένοντας στο θέμα της διαμεσολάβησης η συζήτηση πέρασε και στη δράση της Ελπίδας Ρίκου, όπου η τελευταία (επιλέγοντας την αμεσότητα ως το ύφος που προτιμά) έδωσε το λόγο εξ ολοκλήρου σε μετανάστες κάτι που όπως σχολιάστηκε ήταν ρίσκο καθώς ακούστηκαν μεταξύ άλλων και κάποιες «άβολες» φωνές.

Σε κάθε περίπτωση το θέμα της διαμεσολάβησης μαζί με το θέμα της εισβολής από τη μεριά του καλλιτέχνη προβλημάτισαν πολύ ομιλούντες και κοινό. Επίσης, συζητήθηκε η εισβολή και στα πλαίσια της συμμετοχής των ατόμων που παρουσιάζονται στα έργα. μειώνει η συμμετοχή των ατόμων την αίσθηση της εισβολής; Και αντίστοιχα, καθιστά η άγνοιά τους το έργο τέχνης ανήθικο; Άλλοι συμφωνούν με αυτήν την άποψη, άλλοι κρίνουν κατά περίπτωση με όρους αισθητικούς. Πάνω στο θέμα της κριτικής με έμφαση στην αισθητική διάσταση έγινε ένα ενδιαφέρον σχόλιο: «στη σύγχρονη τέχνη δεν υπάρχει καμιά δεξιοτεχνία και στην Ελλάδα υπάρχει μια αγκύλωση σε αυτό τον κομμάτι καθώς είμαστε αρκετά άτολμοι.»

Ένα ακόμη σχόλιο που μας γυρνάει και πάλι στο πλαίσιο της αξίας και της ηθικής διατυπώθηκε ως εξής: ο άνθρωπος αναπαριστώμενος από το φακό του καλλιτέχνη αντικειμενοποιείται και άρα απαξιώνεται. Ταυτόχρονα, το αντικείμενο αποκτά αξία στην προσπάθειά αναπαράστασης του ανθρώπου.

Έπειτα από ερώτημα προς την Χρύσα Βαλσαμάκη συζητήθηκε το κατά πόσο ο ερευνητής/εικαστικός χρειάζεται να βρει έναν δίαυλο συμ-πάθειας προς τους ανθρώπους που διαπραγματεύεται στο έργο του∙ πολλοί ήταν αυτοί που συμφώνησαν ότι ως έναν βαθμό ο ερευνητής/ εικαστικός πρέπει να βρει σημεία επαφής και ταύτισης με τους απέναντι του.

Η συζήτηση έληξε με ένα πολύ ενδιαφέρον σχόλιο σχετικά με το κενό που δημιουργείται μεταξύ της σύγχρονης τέχνης και της κοινωνίας γύρω μας. Η κοινωνία, ειδικά τα τελευταία δύο χρόνια, ψάχνει λύσεις σε ποικίλα προβλήματα που προκύπτουν. Η τέχνη με τα μέσα που διαθέτει, τα οποία πολλές φορές αποδεικνύονται «άγαρμπα», στοχεύει στο να προβληματίζει, να ερεθίζει αλλά και να προτείνει. Ωστόσο, ανάμεσα στις δύο υπάρχει ένα χάσμα που αναμένει να διερευνηθεί.

Συχνά διαφωνώντας η συζήτηση έφτασε σε οριακά σημεία που αγγίζουν θέματα φιλοσοφικά, κάτι που κράτησε κοινό και ομιλητές σε εγρήγορση και δημιούργησε εκ νέου προβληματισμούς.

Άλκηστις Κοντοπούλου

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s